Nowa podstawa programowa dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym i znacznym ma obowiązywać od 1 września 2026 r. i zastąpi dotychczasową podstawę funkcjonującą od 2017 r. Jej ogólna konstrukcja pozostaje podobna, jednak wprowadzono kilka istotnych zmian w sposobie myślenia o edukacji tych uczniów oraz w akcentach programowych.

Pierwszą ważną cechą nowej podstawy jest zachowanie ogólnej filozofii edukacji uczniów z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną. Podobnie jak w obecnej podstawie, głównym celem kształcenia nie jest przekazywanie wiedzy szkolnej w tradycyjnym sensie, lecz przygotowanie ucznia do możliwie samodzielnego funkcjonowania w życiu codziennym. Nadal kluczowe pozostają takie obszary jak komunikowanie się, samoobsługa, rozwój społeczny, orientacja w środowisku czy przygotowanie do prostych ról społecznych i zawodowych. Zachowana została także funkcjonalna organizacja treści. Podstawa nie jest podzielona na klasyczne przedmioty szkolne, lecz na obszary aktywności ucznia. Takie rozwiązanie funkcjonuje już w obecnym rozporządzeniu i pozwala nauczycielom elastycznie łączyć różne formy aktywności w trakcie zajęć. Podobieństwem jest również nacisk na indywidualizację pracy i na planowanie działań edukacyjnych w oparciu o indywidualne możliwości ucznia oraz jego potrzeby rozwojowe.

W obu podstawach duże znaczenie przypisuje się także współpracy zespołu specjalistów oraz pracy w oparciu o indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny. Nadal podstawą planowania pracy pozostaje wielospecjalistyczna ocena poziomu funkcjonowania ucznia oraz systematyczna obserwacja jego postępów.

Najbardziej widoczną zmianą w nowej podstawie jest silniejsze oparcie jej na podejściu funkcjonalnym związanym z modelem biopsychospołecznym niepełnosprawności oraz z Międzynarodową Klasyfikacją Funkcjonowania (ICF). Oznacza to przesunięcie akcentu z opisu treści nauczania na opis funkcjonowania ucznia w różnych obszarach życia. Nowa podstawa w większym stopniu odwołuje się do  obszarów funkcjonowania wykorzystywanych w szkolnej ocenie funkcjonalnej. To rozwiązanie ma ułatwić powiązanie pracy nauczycieli z diagnozą funkcjonalną oraz z planowaniem wsparcia dla ucznia. W praktyce oznacza to, że edukacja ma być jeszcze wyraźniej powiązana z codziennymi aktywnościami dziecka i z jego realnymi potrzebami życiowymi.

Drugą ważną zmianą jest rozszerzenie treści w niektórych obszarach rozwoju. Dotyczy to szczególnie kompetencji społecznych, edukacji zdrowotnej oraz rozwijania komunikacji. W nowej podstawie mocniej akcentuje się również kształtowanie postaw społecznych i etycznych, a także rozwój relacji z innymi ludźmi.

W porównaniu z dotychczasową podstawą wyraźniej pojawia się także wątek kompetencji cyfrowych. Nie chodzi oczywiście o naukę technologii w tradycyjnym sensie, lecz o wykorzystywanie narzędzi cyfrowych jako wsparcia komunikacji, orientacji w środowisku czy rozwijania samodzielności ucznia.

Kolejną różnicą jest nieco większe zaakcentowanie obszaru matematycznego i językowego. W nowej podstawie rozszerzono zakres treści związanych z rozwijaniem podstawowych umiejętności matematycznych oraz komunikacyjnych, które są potrzebne w codziennym funkcjonowaniu – na przykład liczenia, rozumienia prostych informacji czy korzystania z symboli i znaków. Nowa podstawa w większym stopniu podkreśla także rolę sprawczości ucznia oraz jego aktywnego udziału w procesie uczenia się. Jest to element szerszej zmiany w całym systemie podstaw programowych, w których większą wagę przywiązuje się do kompetencji i umiejętności praktycznych, a nie tylko do realizacji treści programowych.

Analizując różnice między podstawą obowiązującą obecnie a tą, która zacznie obowiązywać w 2026 roku, można zauważyć, że nie jest to rewolucyjna zmiana struktury kształcenia uczniów z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną. Podstawowe założenia edukacji funkcjonalnej, indywidualizacji pracy oraz przygotowania do możliwie samodzielnego życia pozostają takie same.

Zmiany mają raczej charakter porządkujący i wzmacniający pewne kierunki pracy. Najważniejszym z nich jest silniejsze powiązanie edukacji szkolnej z diagnozą funkcjonalną ucznia oraz z podejściem ICF. Oznacza to, że proces kształcenia ma być jeszcze bardziej związany z rzeczywistym funkcjonowaniem ucznia w środowisku społecznym, a nie tylko z realizacją treści programowych.

W praktyce dla nauczycieli oznacza to przede wszystkim większe znaczenie diagnozy funkcjonalnej, obserwacji ucznia oraz planowania działań edukacyjnych w odniesieniu do jego codziennych aktywności i potrzeb życiowych.