Resort Edukacji przedstawił  ustawę o zmianie ustawy – Prawo oświatowe, ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw – projekt z 23 stycznia 2026 r. W dodanym do ustawy – Prawo oświatowe rozdziale 2a ,,Prawa, wolności i obowiązki uczniowskie oraz organy ochrony praw i wolności uczniowskich’’ zamieszczono katalog praw i obowiązków ucznia.

Projekt ustawy przewiduje m.in. katalog z 17 uporządkowanymi oraz ujednoliconymi prawami i 4 tzw. wolnościami uczniowskimi, w tym:

• prawo do równego traktowania i poszanowania godności;
• prawo do nauczania i wychowania opartych o metody uznane przez współczesne nauki pedagogiczne;
• prawo do poszanowania prywatności;
• prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania oraz opieki;
• prawo do jawnego, sprawiedliwego i umotywowanego oceniania;
• prawo do informacji dotyczących procesu nauczania i wychowania;
• wolność od wszelkich form przemocy oraz dyskryminacji z jakiejkolwiek przyczyny;
• wolność sumienia, wyznania i światopoglądu oraz wolność słowa.

Do najważniejszych obowiązków uczniowskich przewidzianych w projekcie ustawy będą należeć:

• przestrzeganie przepisów prawa regulujących pracę i organizację szkoły;
• szanowanie praw i wolności pozostałych członków społeczności szkolnej;
• zachowywanie się zgodnie z ogólnie przyjętymi normami społecznymi;
• noszenie stroju zgodnego z ogólnie przyjętymi normami społecznymi, który nie nawołuje do nienawiści lub dyskryminacji, nie stwarza zagrożenia dla bezpieczeństwa i nie jest sprzeczny z prawem;
• przestrzeganie statutowych zasad regulujących strój i wygląd podczas lekcji WF, zajęć w laboratoriach, pracowniach i warsztatach, jak również w czasie uroczystości oraz wyjść grupowych i wycieczek. Szkoły będą mogły zakazać noszenia np. zbyt długich paznokci czy kolczyków, ale wyłącznie w sytuacjach, kiedy strój lub element wyglądu stworzy realne zagrożenie podczas lekcji (np. WF);
• przestrzeganie statutowych zasad wnoszenia i korzystania na terenie szkoły z telefonów komórkowych i innych urządzeń elektronicznych;
• usprawiedliwianie nieobecności wraz ze wskazaniem ich powodu niezawierającego informacji nadmiernych i wrażliwych (Progi frekwencyjne nie zmieniają się. Dotychczasowe zasady klasyfikacji pozostaną w mocy);
• przygotowywanie się do zajęć, przystępowanie do form sprawdzania osiągnięć edukacyjnych;
• szanowanie praw autorskich utworów innych osób.

 Znalazły się w ustawie  również informacje wskazujące,  że w ramach procesu wychowawczego i bieżącej pracy z uczniem szkoła może stosować działania wychowawcze służące kształtowaniu postaw i zachowania uczniów zgodnych z ogólnie przyjętymi normami społecznymi, w szczególności:

• uwagi ustne;
• pisemne informacje o zachowaniu;
• zawarcie pisemnego porozumienia z uczniem, a w przypadku ucznia niepełnoletniego – także z jego rodzicami, które ma na celu poprawę zachowania ucznia lub zdobywanych przez niego osiągnięć edukacyjnych (kontrakt wychowawczy);
• nakazanie przeproszenia pokrzywdzonego;
• nakazanie przywrócenia stanu poprzedniego; zakres i sposób przywrócenia stanu poprzedniego jest ustalany z uczniem, a w przypadku ucznia niepełnoletniego – z jego rodzicami;
• nakazanie wykonania określonych prac porządkowych na rzecz szkoły – w przypadku ucznia niepełnoletniego wykonanie tych prac odbywa się po uzyskaniu zgody rodzica ucznia.

Jeśli ww. działania nie przyniosą efektu, uczeń zostanie ukarany. Karami dla uczniów są:

• upomnienie pisemne;
• nagana pisemna;
• nagana pisemna z ostrzeżeniem;
• w przypadku uczniów objętych obowiązkiem szkolnym, z wyjątkiem objętych obowiązkiem szkolnym uczniów szkoły artystycznej realizującej kształcenie ogólne – wystąpienie z wnioskiem do kuratora oświaty o przeniesienie do innej szkoły;
• w przypadku uczniów nieobjętych obowiązkiem szkolnym oraz uczniów szkoły artystycznej realizującej kształcenie ogólne objętych obowiązkiem szkolnym – skreślenie z listy uczniów.

Dyrektor w określonych ustawą sytuacjach zasięgnięciu opinii wychowawcy oddziału ucznia i, jeżeli zachodzi taka potrzeba – nauczyciela psychologa, nauczyciela pedagoga lub nauczyciela pedagoga specjalnego, w celu wzmocnienia oddziaływań wychowawczych albo ze względu na rodzaj naruszenia dokonanego przez ucznia, może dodatkowo nałożyć na ucznia środek w postaci ograniczenia możliwości udziału w wydarzeniach kulturalnych, sportowych lub rozrywkowych organizowanych przez tę szkołę lub w których ta szkoła  bierze udział, jeżeli nie stanowią one realizacji podstawy programowej kształcenia ogólnego, kształcenia w zawodzie szkolnictwa branżowego lub kształcenia w zawodzie szkolnictwa artystycznego. Ograniczenie stosuje się na okres nie dłuższy niż 3 miesiące i nie dłużej niż do zakończenia roku szkolnego. Tu też zaprojektowano możliwość warunkowego zezwalania na udział w wymienionych wydarzeniach po spełnieniu ustawowych warunków.

Ustawa określa także m.in.: kto wszczyna wymierzenie uczniowi kary, na czyj wniosek, kogo należy informować i w jakim zakresie, prawo składania wyjaśnień przez ucznia i obowiązek ich wysłuchania, prawa rodziców, rolę szkolnego rzecznika praw uczniowskich, procedury odwoławcze.

Źródło:

• Ustawa z dnia … o zmianie ustawy – Prawo oświatowe, ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw – Projekt z dnia 23 stycznia 2026 r.
• Strona internetowa MEN