Priorytety MEN w szkolnej praktyce – część druga

Wśród kierunków realizacji polityki oświatowej państwa na rok szkolny 2026/2027 znalazł się bardzo szeroki obszar: „Profilaktyka uzależnień behawioralnych i przeciwdziałanie przemocy rówieśniczej. Wspieranie zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży oraz udzielanie pomocy w kryzysach psychicznych.” Ministerstwo wskazuje tym samym na potrzebę łączenia działań profilaktycznych, wychowawczych i pomocowych, a nie traktowania każdego z tych problemów jako oddzielnego zadania szkoły.

To ważne, ponieważ problemy uczniów często się ze sobą łączą. Trudności w relacjach, przemoc rówieśnicza, nadmierne korzystanie z technologii, izolowanie się, problemy z regulowaniem emocji czy obniżony dobrostan mogą wzajemnie na siebie oddziaływać. Zadaniem szkoły nie jest oczywiście rozwiązywanie wszystkich problemów ucznia, ale stworzenie takiego środowiska, w którym można je wcześnie zauważyć, odpowiednio zareagować i w razie potrzeby uruchomić profesjonalną pomoc.

Jednym z ważnych elementów priorytetu jest profilaktyka uzależnień behawioralnych. W przypadku dzieci i młodzieży szczególnego znaczenia nabierają zachowania związane między innymi z nadmiernym korzystaniem z urządzeń cyfrowych, internetu czy gier.

Skuteczna profilaktyka nie powinna jednak polegać wyłącznie na przekazywaniu uczniom informacji o zagrożeniach. Sam komunikat „korzystaj z telefonu mniej” nie wystarczy. Potrzebne są umiejętności: rozpoznawanie własnych potrzeb i emocji, planowanie czasu, odpoczywanie bez ekranu, radzenie sobie z nudą, budowanie relacji oraz świadome podejmowanie decyzji. Szkoła może więc tworzyć alternatywy dla świata cyfrowego: aktywne przerwy, zajęcia sportowe, koła zainteresowań, projekty, działania artystyczne, pracę zespołową czy wydarzenia, w których uczniowie mają okazję do rzeczywistego kontaktu z innymi. Warto również rozmawiać z rodzicami. Profilaktyka będzie skuteczniejsza, jeżeli szkoła i dom będą przekazywały uczniom spójne komunikaty dotyczące korzystania z technologii, odpoczynku, snu i organizacji codziennego życia.

Drugim ważnym obszarem jest przeciwdziałanie przemocy rówieśniczej. Szkoła powinna mieć jasne zasady reagowania, ale równie ważne jest budowanie klimatu, który ogranicza ryzyko pojawiania się przemocy.

Warto regularnie sprawdzać, jak uczniowie czują się w klasach: czy mają poczucie bezpieczeństwa, czy wiedzą, do kogo mogą zwrócić się z problemem, czy występują konflikty i wykluczenie oraz czy uczniowie potrafią reagować, kiedy dzieje się coś niepokojącego.

Pomocne mogą być krótkie ankiety, rozmowy z klasami, obserwacja relacji podczas przerw, analiza zgłoszeń wychowawców, pedagoga i psychologa oraz konsultacje z samorządem uczniowskim. Nie należy ograniczać się do pytania: „Czy w szkole występuje przemoc?”. Warto pytać również: „Gdzie uczniowie czują się najmniej bezpiecznie?”, „Jakie sytuacje powodują konflikty?”, „Czy uczniowie wiedzą, jak reagować?”, „Czy potrafią poprosić o pomoc?”. Wspieranie zdrowia psychicznego nie powinno być zadaniem wyłącznie psychologa czy pedagoga. Duże znaczenie ma codzienna praca wszystkich nauczycieli. Sposób komunikowania się z uczniami, atmosfera w klasie, możliwość popełnienia błędu, przewidywalne zasady, poczucie sprawiedliwego traktowania i możliwość uzyskania pomocy wpływają na funkcjonowanie uczniów. Warto więc rozwijać kompetencje emocjonalne i społeczne: rozpoznawanie emocji, komunikowanie potrzeb, rozwiązywanie konfliktów, proszenie o pomoc, radzenie sobie ze stresem i budowanie relacji. Dobrym pomysłem jest również wprowadzenie krótkich, regularnych działań zamiast organizowania jednej „akcji o zdrowiu psychicznym” w ciągu roku. Mogą to być rozmowy podczas godzin wychowawczych, ćwiczenia dotyczące komunikacji, praca nad relacjami w klasie czy działania integracyjne.

Priorytet MEN obejmuje także udzielanie pomocy w kryzysach psychicznych. Tu szczególnego znaczenia nabiera przygotowanie całego zespołu pracowników szkoły.

Nauczyciel nie musi być terapeutą ani diagnozować ucznia. Powinien natomiast wiedzieć, jakie sygnały wymagają szczególnej uwagi, z kim skonsultować sytuację, jak rozmawiać z uczniem i kiedy konieczne jest pilne uruchomienie pomocy specjalistycznej.

Szkoła powinna mieć jasno określoną ścieżkę postępowania: kto przyjmuje zgłoszenie, kto rozmawia z uczniem, kiedy włącza się pedagoga lub psychologa, jak kontaktuje się z rodzicami, jakie działania podejmuje szkoła i gdzie można skierować rodzinę po specjalistyczną pomoc.

Warto przećwiczyć takie procedury z pracownikami, ponieważ sytuacja kryzysowa nie jest dobrym momentem na zastanawianie się, kto i co powinien zrobić.

Realizacja tego priorytetu powinna być powiązana z programem wychowawczo-profilaktycznym szkoły. Nie ma potrzeby tworzenia kolejnego, równoległego programu. Lepiej sprawdzić, czy obecne działania rzeczywiście odpowiadają na aktualne potrzeby uczniów.

Od akcji do systemu

Największym wyzwaniem nie jest zorganizowanie kolejnej prelekcji, warsztatu czy kampanii. Jest nim stworzenie spójnego systemu profilaktyki i wsparcia, który działa przez cały rok.

Dlatego warto połączyć działania nauczycieli, wychowawców, pedagoga i psychologa, rodziców oraz – w miarę potrzeb – specjalistów i instytucji zewnętrznych. Ważne jest również monitorowanie efektów: czy uczniowie wiedzą, gdzie szukać pomocy? Czy czują się bezpiecznie? Czy potrafią reagować na przemoc? Czy działania profilaktyczne odpowiadają na rzeczywiste problemy?

Ten priorytet MEN można więc potraktować nie jako kolejne zadanie do wpisania w dokumentacji, ale jako okazję do sprawdzenia, jak szkoła działa w sytuacji, gdy uczeń zaczyna mieć trudności.

Dobra szkoła nie jest miejscem, w którym problemy nie występują. Jest miejscem, w którym problemy można wcześnie zauważyć, nazwać, potraktować poważnie i odpowiednio zareagować. To właśnie połączenie profilaktyki, bezpiecznych relacji, codziennego dbania o dobrostan oraz sprawnego systemu pomocy najlepiej odpowiada idei tego priorytetu.

Przewijanie do góry