Egzaminy próbne w szkole – diagnoza, która powinna prowadzić do zmiany.

Egzaminy próbne na stałe wpisały się w praktykę wielu szkół podstawowych i ponadpodstawowych. Dla jednych są ważnym elementem przygotowania uczniów do egzaminów zewnętrznych, dla innych – dodatkowym obciążeniem, które zabiera czas przeznaczony na realizację programu. Pojawia się więc pytanie: czy warto je przeprowadzać, co rzeczywiście dają uczniom i nauczycielom oraz pod jakimi warunkami ich organizacja ma sens?

Odpowiedź zależy przede wszystkim od tego, jak szkoła rozumie cel egzaminu próbnego. Jeśli ma on być jedynie sprawdzianem, który pozwoli oszacować przyszły wynik ucznia, jego wartość edukacyjna będzie ograniczona. Jeżeli natomiast potraktujemy go jako narzędzie diagnostyczne, dostarczające informacji o opanowanych umiejętnościach, trudnościach i potrzebnych zmianach w nauczaniu, może stać się ważnym elementem poprawy jakości pracy szkoły.

Co dają egzaminy próbne uczniom? Zapewne pozwalają poznać formułę egzaminu zewnętrznego, rodzaje zadań, sposób udzielania odpowiedzi i zasady pracy z arkuszem. Uczą gospodarowania czasem, czytania poleceń ze zrozumieniem, analizowania materiałów źródłowych oraz sprawdzania poprawności własnych rozwiązań. Są również okazją do rozpoznania trudności, które mogą nie ujawniać się podczas zwykłych lekcji. Nie mniej ważny jest aspekt emocjonalny: uczeń może przekonać się, jak reaguje na pracę w określonym czasie, co pomaga mu się skoncentrować i w których momentach potrzebuje lepszej strategii działania. Dzięki temu właściwie przeprowadzony egzamin próbny może zmniejszać niepewność przed właściwym egzaminem.

Warunkiem jest jednak odpowiednie przedstawienie jego celu. Uczeń powinien wiedzieć, że wynik nie jest wyrokiem ani ostateczną miarą jego możliwości. To informacja o stanie przygotowania na określonym etapie nauki. Ma pomóc odpowiedzieć na pytanie: co już potrafię, czego jeszcze nie umiem i nad czym powinienem popracować?

Co zyskuje nauczyciel i szkoła? Egzamin próbny dostarcza danych, których nie zawsze można uzyskać na podstawie ocen bieżących. Uczeń może dobrze radzić sobie z ćwiczeniami wykonywanymi podczas lekcji, a jednocześnie mieć trudności z samodzielnym zastosowaniem wiedzy w nowym kontekście. Może również znać potrzebne wiadomości, ale nie potrafić wykorzystać ich w zadaniu wymagającym kilku etapów rozumowania.

Analiza wyników pozwala rozpoznać, które wymagania zostały opanowane, a które sprawiają trudności większej grupie uczniów. Pokazuje także, czy problem dotyczy wiedzy przedmiotowej, rozumienia poleceń, argumentowania, wnioskowania, pracy z tekstem lub materiałem źródłowym, czy też organizacji pracy podczas egzaminu.

Dla dyrektora jest to źródło informacji o skuteczności działań dydaktycznych. Wyniki mogą pomóc w planowaniu pracy zespołów przedmiotowych, organizacji konsultacji, doskonaleniu nauczycieli i monitorowaniu efektów wprowadzonych zmian. Nie powinny jednak służyć wyłącznie do tworzenia rankingów klas, nauczycieli czy przedmiotów. Sam wynik nie wyjaśnia przyczyn trudności, a tym bardziej nie stanowi wystarczającej podstawy do oceny jakości pracy konkretnego nauczyciela.

Czy zatem warto i należy egzaminy próbne przeprowadzać? Tak, ale nie powinny być traktowane jako obowiązkowy rytuał, którego sens kończy się na wydrukowaniu arkuszy, sprawdzeniu odpowiedzi i wpisaniu wyników do tabeli. Warto je organizować wtedy, gdy szkoła wie, jakich informacji potrzebuje, w jaki sposób je przeanalizuje i jakie działania podejmie na ich podstawie.

Nie zawsze więcej oznacza lepiej. Kolejne egzaminy próbne – organizowane nawet w niektórych szkołach raz w miesiącu –  nie przyniosą oczekiwanych efektów, zwłaszcza, jeśli uczniowie będą rozwiązywać podobne arkusze, otrzymywać wyniki i wracać do zwykłego trybu pracy bez omówienia popełnionych błędów. Lepiej przeprowadzić mniej prób, ale każdą wykorzystać do zaplanowania konkretnych działań.

Decyzja o organizacji egzaminów powinna uwzględniać etap przygotowania uczniów, zakres zrealizowanego materiału, potrzeby diagnostyczne i możliwości szkoły. Egzamin przeprowadzony zbyt wcześnie może pokazywać przede wszystkim to, czego uczniowie jeszcze nie mieli okazji się nauczyć. Wynik należy więc zawsze interpretować w kontekście czasu i warunków, w jakich został uzyskany.

Aby egzamin próbny spełniał funkcję diagnostyczną, warto zadbać o kilka zasad.

Po pierwsze – jasno określić cel. Uczniowie powinni wiedzieć, że nie jest to kolejny sprawdzian służący wystawieniu oceny, lecz okazja do rozpoznania mocnych stron i obszarów wymagających pracy.

Po drugie – zapewnić warunki zbliżone do egzaminu zewnętrznego. Dotyczy to czasu pracy, organizacji sali, sposobu przekazywania instrukcji i samodzielnego rozwiązywania zadań. Jednocześnie trzeba uwzględnić formalnie przyznane uczniom dostosowania warunków lub form egzaminu.

Po trzecie – zadbać o rzetelną analizę. Nauczyciele powinni dysponować kluczem odpowiedzi i kryteriami oceniania, a w przypadku zadań otwartych stosować wspólne zasady przyznawania punktów. Dzięki temu wyniki będą bardziej porównywalne, a wnioski – wiarygodne.

Po czwarte – zaplanować czas na informację zwrotną. Samo podanie liczby zdobytych punktów nie wystarczy. Uczeń potrzebuje informacji, co wykonał poprawnie, gdzie popełnił błąd i jak może go skorygować.

Czy oceniać – zgodnie z prawem absolutnie nie! Wpisanie stopnia do dziennika zmienia znaczenie egzaminu próbnego. Uczeń zaczyna koncentrować się na tym, jaką ocenę otrzyma, zamiast na tym, czego może się nauczyć. Pojawia się presja, porównywanie wyników i obawa przed porażką. Niektórzy uczniowie mogą również traktować słaby rezultat jako potwierdzenie, że nie poradzą sobie na egzaminie właściwym.

Tymczasem celem diagnozy jest rozpoznanie braków, które można jeszcze uzupełnić. Błąd w egzaminie próbnym powinien stać się początkiem uczenia się, a nie podstawą do wystawienia stopnia. Informacja zwrotna może być znacznie bardziej użyteczna niż stopień: wskazuje opanowane umiejętności, konkretne trudności i kolejne kroki. Szkoła może też udostępnić uczniowi indywidualny profil wyników, który pozwoli mu śledzić postępy w kolejnych miesiącach.

Najważniejszy etap zaczyna się dopiero po sprawdzeniu arkuszy. Analiza powinna prowadzić do odpowiedzi na trzy pytania: z czym uczniowie sobie radzą, jakie trudności się powtarzają i co zmienimy w nauczaniu, aby im pomóc?

Warto analizować nie tylko wynik całego arkusza, lecz także wykonanie zadań sprawdzających poszczególne umiejętności i wymagania. Niski wynik w określonym obszarze powinien skłonić nauczyciela do sprawdzenia, czy przyczyną jest brak wiadomości, trudność w zastosowaniu wiedzy, niezrozumienie polecenia, czy może niewystarczające doświadczenie w rozwiązywaniu tego typu zadań.

Na tej podstawie można:

  • zaplanować ponowne nauczanie zagadnień, które sprawiły trudność większej grupie uczniów;
  • zmienić sposób wyjaśniania treści i wprowadzić więcej ćwiczeń rozwijających konkretne umiejętności;
  • uczyć analizowania poleceń, uzasadniania odpowiedzi i sprawdzania poprawności rozwiązań;
  • przygotować konsultacje lub dodatkowe ćwiczenia dla uczniów potrzebujących indywidualnego wsparcia;
  • dostosować metody pracy do zróżnicowanych potrzeb uczniów;
  • zaplanować ponowną diagnozę wybranych umiejętności, aby sprawdzić skuteczność wprowadzonych zmian.

Ważne, aby działania te nie ograniczały się do dodatkowych arkuszy egzaminacyjnych. Uczeń powinien mieć możliwość ponownego zrozumienia zagadnienia, przećwiczenia umiejętności i wykorzystania jej w różnych sytuacjach.

To wszystko oznacza, że wyniki egzaminów próbnych powinny być przedmiotem pracy zespołów nauczycieli i to nie tylko tych, którzy nauczają przedmiotów eegzaminacyjnych. Wspólna analiza pozwala dostrzec powtarzające się trudności, wymienić doświadczenia i ustalić, jakie działania podejmie każdy nauczyciel w swoim zakresie. Dyrektor powinien monitorować nie tylko to, czy analiza została przeprowadzona, lecz także czy wnioski przełożyły się na konkretne zmiany i czy przyniosły efekty.

Podsumowując, należy podkreślić iż wartość egzaminu próbnego nie polega na tym, że szkoła zna wynik ucznia, lecz na tym, że potrafi wykorzystać tę informację do poprawy jego uczenia się. Dopiero wtedy egzamin staje się narzędziem wspierania rozwoju, a analiza wyników – elementem świadomego doskonalenia jakości pracy szkoły.

Przewijanie do góry