Monitorowanie realizacji podstawy programowej w przedszkolu – w jakim celu i w jaki sposób?

Podstawa programowa wychowania przedszkolnego określa, jakie osiągnięcia powinno prezentować dziecko kończące edukację przedszkolną. Opisuje oczekiwane umiejętności, kompetencje i dyspozycje rozwojowe, ale nie oznacza, że każde dziecko trzyletnie, czteroletnie czy pięcioletnie powinno już wykazywać wszystkie te osiągnięcia. Powstaje więc ważne pytanie: jak nauczyciel ma monitorować realizację podstawy programowej w grupie zróżnicowanej wiekowo i rozwojowo, nie sprowadzając swojej pracy do sprawdzania, czy dziecko potrafi wykonać określone zadanie?

Punktem wyjścia powinno być rozróżnienie dwóch kwestii: realizacji podstawy programowej przez nauczyciela oraz osiągania określonych umiejętności przez dziecko. Pierwsza dotyczy tego, czy nauczyciel zapewnia dzieciom odpowiednie doświadczenia, sytuacje edukacyjne i warunki rozwoju. Druga – tego, czego dzieci uczą się w toku tych doświadczeń, jakie robią postępy i czego jeszcze potrzebują. Monitorowanie powinno obejmować oba te obszary.

W przedszkolu realizacja podstawy programowej odbywa się przede wszystkim poprzez codzienne aktywności dzieci: zabawę swobodną i kierowaną, rozmowy, działania ruchowe, kontakty z przyrodą, twórczość plastyczną, muzykę, czynności samoobsługowe i współpracę w grupie. Dlatego monitorowanie nie powinno polegać na cyklicznym odpytywaniu dzieci z umiejętności wymienionych w podstawie ani na organizowaniu testów sprawdzających wszystkie wskazane osiągnięcia.

Nauczyciel powinien przede wszystkim przyglądać się temu, czy organizowane przez niego sytuacje edukacyjne rzeczywiście umożliwiają dzieciom rozwijanie umiejętności opisanych w podstawie programowej. Jeśli oczekiwanym osiągnięciem jest na przykład podejmowanie aktywności ruchowej, trzeba sprawdzić, czy dzieci mają wystarczająco dużo okazji do ruchu, czy korzystają z różnorodnych form aktywności i czy proponowane zadania odpowiadają ich możliwościom. Jeżeli chodzi o rozwój językowy, znaczenie mają nie tylko zajęcia zaplanowane przez nauczyciela, lecz także codzienne rozmowy, słuchanie opowiadań, opowiadanie o własnych doświadczeniach i zadawanie pytań.

Tak rozumiane monitorowanie pozwala ocenić, czy podstawa programowa jest realizowana w praktyce, a nie jedynie uwzględniona w planach pracy i zapisach dokumentacji.

Jak monitorować realizację podstawy w grupie dzieci 3-, 4- i 5-letnich?

W grupie zróżnicowanej wiekowo szczególnego znaczenia nabiera uwzględnianie indywidualnego tempa rozwoju. Nauczyciel nie powinien oczekiwać identycznego poziomu wykonania zadania od wszystkich dzieci ani traktować wieku jako jedynego kryterium oceny ich możliwości. Powinien natomiast planować aktywności, które pozwalają każdemu dziecku rozwijać się na miarę jego aktualnych kompetencji, a jednocześnie stwarzają okazję do podejmowania nowych wyzwań.

Przykładowo, podczas wspólnego przygotowywania pracy plastycznej trzylatek może doskonalić chwyt narzędzia i wykonywać proste czynności według własnego pomysłu, czterolatek może planować kolejne etapy pracy, a pięciolatek – samodzielnie dobierać materiały i uzasadniać swoje decyzje. Jedna sytuacja edukacyjna może zatem wspierać różne umiejętności, zależnie od potrzeb i możliwości dziecka.

Monitorując realizację podstawy, nauczyciel powinien analizować, czy organizuje wystarczająco różnorodne doświadczenia, czy umożliwia dzieciom samodzielność, eksperymentowanie i podejmowanie inicjatywy oraz czy potrafi modyfikować sposób pracy, gdy proponowane działania nie przynoszą oczekiwanych efektów.

Ważnym elementem monitorowania jest systematyczna obserwacja dzieci w naturalnych warunkach przedszkolnych. Pojedyncze zachowanie nie zawsze pozwala stwierdzić, czy dziecko opanowało określoną umiejętność. Dziecko może nie wypowiedzieć się podczas zajęć grupowych, ale chętnie rozmawiać w małym zespole. Może mieć trudności z wykonaniem zadania na polecenie, a jednocześnie wykorzystywać daną umiejętność podczas swobodnej zabawy. Dlatego nauczyciel powinien przyglądać się aktywności dzieci w różnych porach dnia i sytuacjach: podczas zabawy, zajęć organizowanych, posiłków, pobytu na zewnątrz, kontaktów z rówieśnikami i czynności samoobsługowych. Istotne jest dostrzeganie nie tylko tego, co dziecko już potrafi, ale również tego, w jakich warunkach radzi sobie lepiej, co je motywuje i jakiego wsparcia potrzebuje.

Obserwacja nie powinna być działaniem okazjonalnym, podejmowanym wyłącznie przed sporządzeniem dokumentacji. Jest elementem codziennej pracy nauczyciela, który wykorzystuje dostrzeżone informacje do planowania kolejnych doświadczeń edukacyjnych.

Monitorowanie nabiera znaczenia dopiero wtedy, gdy prowadzi do refleksji nad własną pracą. Jeśli nauczyciel zauważa, że dzieci rzadko podejmują samodzielne próby rozwiązywania problemów, powinien zastanowić się, czy pozostawia im wystarczająco dużo przestrzeni do działania, czy nie podaje zbyt szybko gotowych rozwiązań i czy właściwie formułuje pytania. Jeśli dzieci mają trudności z opowiadaniem o własnych doświadczeniach, warto przeanalizować, ile okazji do swobodnej wypowiedzi otrzymują w ciągu dnia.

Nie każda trudność oznacza, że podstawa programowa jest realizowana niewłaściwie. Może wskazywać na potrzebę zmiany metody, zwiększenia liczby doświadczeń, dostosowania poziomu trudności lub zapewnienia indywidualnego wsparcia. Zadaniem nauczyciela jest rozpoznanie, co wymaga zmiany i sprawdzenie, czy podjęte działania przynoszą poprawę.

Warto również analizować, czy codzienna organizacja pracy przedszkola pozostawia dzieciom wystarczająco dużo czasu na swobodną zabawę, ruch, odpoczynek i samodzielne działanie. Podstawa programowa nie jest bowiem realizowana wyłącznie podczas zajęć zaplanowanych przez nauczyciela.

Monitorowanie realizacji podstawy programowej nie powinno być utożsamiane z gromadzeniem rozbudowanej dokumentacji ani z wykazywaniem, że każde osiągnięcie zostało odnotowane. Jego istotą jest świadome sprawdzanie, czy organizacja procesu wychowania i edukacji odpowiada założeniom podstawy oraz potrzebom rozwojowym dzieci.

Nauczyciel powinien umieć odpowiedzieć na trzy pytania: jakie doświadczenia edukacyjne zapewniam dzieciom, czego dowiaduję się o ich rozwoju i co zmieniam w swojej pracy na podstawie tych informacji?

Tak rozumiane monitorowanie łączy realizację podstawy programowej z obserwacją pedagogiczną, indywidualizacją pracy i doskonaleniem warsztatu nauczyciela. Nie służy przyspieszaniu rozwoju dzieci ani porównywaniu ich osiągnięć. Pozwala natomiast lepiej planować codzienną edukację i tworzyć warunki, w których każde dziecko może rozwijać się we własnym tempie, stopniowo osiągając gotowość do podjęcia nauki w szkole.

Przewijanie do góry