Dziś próby odpowiedzi na niesamowicie ważne pytanie, które należy sobie postawić u progu nowego roku szkolnego: co mnie jako nauczyciela obciąża najbardziej? Jak chronić swoją energię psychiczną i emocjonalną?
Wszyscy wiemy, że praca nauczyciela od dawna nie ogranicza się do prowadzenia lekcji. Nauczyciel jest jednocześnie wychowawcą, opiekunem, diagnostą, mediatorem, organizatorem, osobą wspierającą uczniów w kryzysach i partnerem dla rodziców. Do tego dochodzi dokumentacja, zmieniające się wymagania, presja czasu, odpowiedzialność za uczniów oraz konieczność reagowania na sytuacje, których często nie da się przewidzieć. Nic więc dziwnego, że coraz częściej mówi się o psychicznym i emocjonalnym obciążeniu nauczycieli. Problemem nie jest wyłącznie liczba obowiązków. Szczególnie wyczerpujące są sytuacje, w których nauczyciel przez wiele godzin pozostaje w stanie ciągłej gotowości: musi obserwować, reagować, rozwiązywać konflikty, kontrolować emocje własne i uczniów, a jednocześnie realizować cele dydaktyczne.
Co zatem najbardziej obciąża nauczyciela w tej palecie zadań i obowiązków?
Jednym z największych źródeł stresu jest odpowiedzialność połączona z ograniczonym wpływem. Nauczyciel odpowiada za proces edukacyjny i bezpieczeństwo uczniów (czytaj „za wszystko”), ale nie może kontrolować wszystkich czynników wpływających na ich funkcjonowanie. Nie decyduje o sytuacji rodzinnej ucznia, jego motywacji, zachowaniu czy trudnościach, z którymi przychodzi do szkoły.
Drugim obciążeniem jest praca emocjonalna. Nauczyciel nie tylko wykonuje zadania, ale również musi zarządzać emocjami – własnymi i uczniów. Nawet kiedy jest zmęczony, zdenerwowany czy przeciążony, powinien zachować spokój, cierpliwość i profesjonalizm. Wielokrotne tłumienie własnych emocji może być równie wyczerpujące jak intensywna praca fizyczna.
Dużym ciężarem są także trudne zachowania uczniów: konflikty, agresja słowna, lekceważenie zasad, brak motywacji, prowokowanie nauczyciela czy ciągłe zakłócanie pracy całej klasy. Szczególnie trudne staje się to wtedy, gdy nauczyciel ma poczucie, że mimo podejmowanych działań sytuacja niewiele się zmienia.
Kolejnym źródłem napięcia są relacje z rodzicami. Oczekiwania wobec szkoły i nauczycieli są coraz większe, a kontakt z rodzicem nie zawsze ma charakter współpracy. Krytyka, pretensje, presja na wyniki czy kwestionowanie decyzji nauczyciela mogą prowadzić do poczucia bezradności i utraty wiary we własne kompetencje.
Nie można pominąć również nadmiaru zadań i ciągłego poczucia braku czasu. Przygotowanie zajęć, sprawdzanie prac, dokumentacja, zebrania, konsultacje, szkolenia, wycieczki, działania dodatkowe i reagowanie na bieżące problemy sprawiają, że dzień pracy często nie kończy się wraz z ostatnią lekcją.
Chyba czas na stwierdzenie, że najbardziej wyczerpuje nie sama praca, ale brak możliwości „wyłączenia się”. Nauczyciel może być fizycznie poza szkołą, ale nadal pozostawać w pracy psychicznie. Wraca do domu i zastanawia się: „Czy dobrze zareagowałam?”, „Co zrobić z tym uczniem?”, „Jak porozmawiać z rodzicem?”, „Czy zdążę przygotować wszystko na jutro?”.
Dlatego jednym z ważnych elementów ochrony własnego dobrostanu jest stawianie granic. Nie oznacza to braku zaangażowania. Oznacza świadomość, że nauczyciel nie może być dostępny dla wszystkich, zawsze i w każdej sprawie. Pomaga ustalenie konkretnych godzin przeznaczonych na odpowiadanie na wiadomości, ograniczenie sprawdzania służbowych komunikatów po pracy oraz rozdzielanie tego, co jest rzeczywiście pilne, od tego, co tylko wydaje się pilne.
Pierwszym krokiem jest rozpoznanie własnych źródeł stresu. Każdego nauczyciela obciążają nieco inne sytuacje. Dla jednej osoby największym problemem będą konflikty z uczniami, dla innej presja rodziców, hałas, dokumentacja albo poczucie, że nie ma wystarczająco dużo czasu na przygotowanie dobrej lekcji. Warto więc zadać sobie trzy pytania: Co najbardziej mnie wyczerpuje? Na co mam wpływ? Co mogę zrobić inaczej już od jutra?
Pomocne jest również odróżnianie odpowiedzialności od poczucia odpowiedzialności za wszystko. Nauczyciel odpowiada za swoje działania, decyzje i sposób reagowania. Nie odpowiada natomiast za wszystkie zachowania ucznia ani za rozwiązanie każdego problemu, z którym uczeń przychodzi do szkoły.
Bardzo ważną umiejętnością jest także regulowanie własnego napięcia w trakcie dnia pracy. Nie zawsze potrzebne są skomplikowane techniki. Czasem wystarczy kilkadziesiąt sekund spokojnego oddechu, krótka przerwa między zajęciami, zmiana miejsca, łyk wody, rozluźnienie napiętych mięśni czy świadome odłożenie trudnej sytuacji na później.
Warto również korzystać ze wsparcia zespołu. Trudne sytuacje nie powinny być indywidualnym problemem jednego nauczyciela. Rozmowa z wychowawcą, pedagogiem, psychologiem, dyrektorem czy innym nauczycielem pozwala spojrzeć na sytuację z innej perspektywy i znaleźć rozwiązanie, które nie opiera się wyłącznie na indywidualnym wysiłku.
Dobrostan nauczyciela to nie luksus! Dbanie o własną kondycję psychiczną nie oznacza, że nauczyciel ma być mniej zaangażowany. Przeciwnie – jest warunkiem długofalowego wykonywania tego zawodu.
Szkoła potrzebuje nauczycieli kompetentnych, ale również takich, którzy potrafią rozpoznawać własne granice, reagować na przeciążenie i korzystać ze wsparcia. Dlatego rozmowa o stresie, emocjach, granicach, trudnych zachowaniach i sposobach radzenia sobie
z presją powinna być stałym elementem rozwoju zawodowego. Ustalmy: dobrze funkcjonujący nauczyciel nie jest nauczycielem, który nigdy się nie stresuje. To nauczyciel, który potrafi zauważyć swoje przeciążenie, odpowiednio zareagować i nie pozostaje z trudnościami sam.
Właśnie dlatego szkolenia/ warsztaty/ webinary/ dotyczące dobrostanu nauczycieli powinny koncentrować się nie tylko na teorii, ale przede wszystkim na praktycznych sposobach radzenia sobie z codziennymi obciążeniami: trudnymi emocjami, konfliktami, presją, zachowaniami uczniów, wymagającymi relacjami i nadmiarem zadań. Takie właśnie polecamy w naszej firmie!
Bo troska o nauczyciela nie jest dodatkiem do pracy szkoły. Jest jednym z warunków jej dobrej i stabilnej pracy.
