Przygotowanie wymagań edukacyjnych to jedno z podstawowych zadań nauczyciela. Ustawodawca zobowiązuje każdego nauczyciela do zapoznania z wymaganiami edukacyjnymi na poszczególne śródroczne i roczne oceny uczniów i ich rodziców a ten obowiązek informacyjny należy spełnić na początku roku szkolnego.
Nie chodzi jednak o stworzenie kolejnego dokumentu „do teczki”. Dobrze opracowane wymagania powinny być przede wszystkim czytelne, możliwe do spełnienia, adekwatne do programu nauczania i dostosowane do możliwości ucznia. Powinny pomagać nauczycielowi w ocenianiu, a uczniowi – zrozumieć, czego się od niego oczekuje.
W praktyce pojawia się jednak wiele pytań: Jak szczegółowe powinny być wymagania? Czy należy przygotowywać je osobno dla każdego ucznia? Jak powiązać je z podstawą programową i programem nauczania? Co oznacza dostosowanie wymagań? I przede wszystkim – jak uniknąć tworzenia dokumentacji, która jest bardzo obszerna, ale mało użyteczna?
Po pierwsze: wymagania muszą wynikać z programu nauczania
Punktem wyjścia są cele i treści kształcenia określone w podstawie programowej oraz program nauczania realizowany przez nauczyciela. Wymagania nie powinny być przypadkową listą tematów ani zestawem wszystkich informacji, które nauczyciel chciałby przekazać uczniowi.
Warto przejść prostą drogę: podstawa programowa → program nauczania → cele kształcenia → wymagania edukacyjne → sposób sprawdzania osiągnięć.
Dzięki temu wymagania są powiązane z rzeczywistym procesem nauczania, a ocenianie nie staje się oderwane od tego, czego uczeń miał możliwość się nauczyć.
Po drugie: wymaganie powinno mówić, co uczeń potrafi
Dobre wymaganie opisuje osiągnięcie ucznia, a nie aktywność nauczyciela.
Zamiast: „Omówienie budowy komórki”
lepiej: „Uczeń rozpoznaje podstawowe elementy budowy komórki i wyjaśnia ich funkcje”.
Zamiast: „Znajomość zasad bezpieczeństwa” lepiej: „Uczeń wymienia podstawowe zasady bezpiecznego zachowania w określonej sytuacji i potrafi zastosować je w praktyce”.
Pomocne są czasowniki operacyjne: rozpoznaje, wymienia, wyjaśnia, porównuje, klasyfikuje, interpretuje, stosuje, analizuje, uzasadnia, projektuje, rozwiązuje. Pozwalają one precyzyjniej określić, czego oczekujemy od ucznia i co będziemy mogli sprawdzić.
Po trzecie: wymagania powinny mieć różny poziom trudności, ponieważ przekładają się na poszczególne oceny.
Nie każdy uczeń musi wykonywać zadania w identyczny sposób i na identycznym poziomie złożoności. Przy konstruowaniu wymagań warto więc uwzględnić stopień trudności i złożoność czynności. Można wyróżnić wymagania dotyczące m.in.:
- zapamiętania i odtworzenia informacji,
- rozumienia i wyjaśniania,
- zastosowania wiedzy w typowych sytuacjach,
- rozwiązywania problemów,
- analizowania i wnioskowania,
- samodzielnego wykorzystania wiedzy w sytuacjach nowych.
Takie uporządkowanie ułatwia zarówno planowanie pracy, jak i ocenianie.
Po czwarte: wymagania muszą być możliwe do sprawdzenia
Każde wymaganie warto zweryfikować pytaniem: „Skąd będę wiedzieć, że uczeń je spełnił?”
Jeżeli nie potrafimy wskazać konkretnego sposobu sprawdzenia, wymaganie może być zbyt ogólne. „Uczeń rozumie znaczenie demokracji” jest trudniejsze do jednoznacznego ocenienia niż: „Uczeń wyjaśnia podstawowe zasady demokracji i podaje przykłady ich zastosowania w życiu społecznym”. Dobre wymaganie powinno prowadzić do obserwowalnego efektu pracy ucznia.
Po piąte: dostosowanie wymagań nie oznacza obniżenia oczekiwań wobec każdego ucznia
To jeden z najważniejszych obszarów wymagających uporządkowania. Jeżeli uczeń posiada opinię lub orzeczenie, nauczyciel powinien uwzględnić wynikające z niego zalecenia oraz rozpoznać indywidualne potrzeby i możliwości ucznia. Dostosowanie może dotyczyć m.in. sposobu prezentowania treści, formy sprawdzania wiedzy, tempa pracy, organizacji zadania, warunków jego wykonania czy sposobu komunikowania polecenia. Nie oznacza to automatycznie rezygnacji z celów kształcenia. W praktyce warto więc rozdzielić dwie kwestie:
czego uczeń ma się nauczyć oraz w jaki sposób umożliwimy mu pokazanie tego, co potrafi.
Po szóste: wymagania powinny być spójne z ocenianiem
Jeżeli nauczyciel określa wymaganie, powinno ono mieć odzwierciedlenie w sposobie sprawdzania osiągnięć. Nie powinno dochodzić do sytuacji, w której uczeń jest oceniany za elementy, które nie wynikają z wcześniej określonych wymagań albo których nie miał realnej możliwości opanowania. Dlatego warto sprawdzić spójność: wymagania → zadania i ćwiczenia → sposoby sprawdzania → kryteria oceniania → informacja zwrotna.
To jeden z najprostszych sposobów na zwiększenie przejrzystości oceniania.
Po siódme i ostatnie: wymagania powinny być zrozumiałe dla ucznia
Nawet najlepiej skonstruowane wymagania nie spełnią swojej funkcji, jeżeli będą zapisane wyłącznie językiem formalnym. Uczeń powinien wiedzieć:
- czego ma się nauczyć,
- co powinien umieć zrobić,
- na jakim poziomie powinien wykonać zadanie,
- w jaki sposób jego osiągnięcia będą sprawdzane.
Warto więc mówić o wymaganiach również językiem ucznia: „Po tym dziale potrafię…”, „Umiem…”, „Potrafię wyjaśnić…”, „Potrafię zastosować…”.
Podsumowując, warto przypomnieć, że wymagania edukacyjne mają być narzędziem pracy nauczyciela, a nie kolejnym rozbudowanym dokumentem. Najważniejsza jest ich użyteczność. Dobrze przygotowane wymagania pomagają nauczycielowi planować lekcje, dobierać zadania, różnicować pracę uczniów i sprawiedliwie oceniać ich osiągnięcia. Uczniowi pokazują natomiast, dokąd zmierza i czego się od niego oczekuje.
