Wśród podstawowych kierunków realizacji polityki oświatowej państwa na rok szkolny 2026/2027 znalazł się zapis: „Szkoła miejscem budowania odporności społecznej – kształtowanie postaw patriotycznych, obywatelskich i prospołecznych oraz odpowiedzialności za bezpieczeństwo własne i innych”. Rozłóżmy ten rozbudowany „priorytet” na czynniki pierwsze. Bo brzmi poważnie i może kojarzyć się przede wszystkim z sytuacjami kryzysowymi, zagrożeniami czy przygotowaniem do działania w warunkach nadzwyczajnych. Tymczasem odporność społeczna zaczyna się znacznie wcześniej – w codziennym funkcjonowaniu szkoły. To zdolność ludzi i całych społeczności do współpracy, reagowania na trudne sytuacje, wzajemnego wspierania się, korzystania z dostępnych zasobów i odpowiedzialnego podejmowania decyzji. Szkoła może te umiejętności kształtować poprzez codzienne doświadczenia uczniów, a nie tylko poprzez jednorazowe akcje.
Odporność społeczna czyli co właściwie znaczy? Odporna społeczność to taka, która potrafi współpracować, komunikować się, rozwiązywać problemy i reagować na trudności, zamiast pozostawać wobec nich bezradna. W przypadku szkoły oznacza to uczniów, którzy wiedzą, gdzie szukać pomocy, potrafią zadbać o własne bezpieczeństwo, rozumieją znaczenie zasad obowiązujących w grupie i są gotowi pomóc innym.
Dlatego realizacja tego priorytetu nie powinna ograniczać się do organizowania apeli patriotycznych czy pojedynczych zajęć dotyczących bezpieczeństwa. Chodzi raczej o tworzenie kultury szkoły, w której odpowiedzialność, współpraca, zaangażowanie społeczne i troska o innych są rzeczywiście obecne w codziennym życiu. To podejście dobrze współgra z kierunkiem zmian wprowadzanych w ramach Reformy26. MEN wskazuje m.in. na większe znaczenie praktycznego wykorzystania wiedzy, pracy zespołowej, projektów oraz rozwijania kompetencji społecznych uczniów.
Pierwszym obszarem wskazanym w priorytecie są postawy patriotyczne. W praktyce warto odejść od rozumienia patriotyzmu wyłącznie jako uczestnictwa w uroczystościach państwowych. Ważne jest również poznawanie własnego regionu, historii miejscowości, lokalnych bohaterów i wydarzeń, ale także troska o wspólne dobro. Uczniowie mogą przygotować projekt dotyczący historii swojej ulicy, miejscowości czy dzielnicy, stworzyć mapę ważnych miejsc, przeprowadzić wywiady z mieszkańcami albo opracować lokalny przewodnik. Patriotyzm może być również związany z odpowiedzialnością za przestrzeń, w której żyjemy – dbaniem o szkołę, okolicę, środowisko i dziedzictwo kulturowe.
Odporność społeczna wymaga także umiejętności funkcjonowania we wspólnocie. Szkoła jest naturalnym miejscem, w którym uczniowie mogą uczyć się demokracji i odpowiedzialności za wspólne decyzje. Samorząd uczniowski nie powinien być wyłącznie organizatorem dyskotek czy konkursów. Można powierzyć uczniom realne zadania: przeprowadzenie konsultacji dotyczących przestrzeni szkoły, przygotowanie propozycji zmian, organizację akcji społecznej czy zaplanowanie wydarzenia dla całej społeczności. Dobrym rozwiązaniem są także mini-projekty obywatelskie. Uczniowie identyfikują problem dotyczący szkoły lub najbliższego otoczenia, zbierają informacje, rozmawiają z różnymi osobami, przygotowują propozycję rozwiązania i przedstawiają ją dyrekcji, samorządowi lub lokalnym instytucjom. W ten sposób uczą się, że bycie obywatelem nie oznacza tylko znajomości pojęć. Oznacza również zauważanie problemów, zabieranie głosu, współpracę i podejmowanie odpowiedzialności za wspólne sprawy.
Kolejny element priorytetu to postawy prospołeczne. Najlepiej rozwijają się one poprzez konkretne doświadczenia. Szkoła może organizować działania wolontariackie, akcje pomocowe, zbiórki, współpracę z organizacjami społecznymi, działania na rzecz seniorów, osób z niepełnosprawnościami czy lokalnego środowiska. Ważne jest jednak, aby uczniowie nie byli jedynie wykonawcami poleceń dorosłych. Warto pozwolić im samodzielnie zaplanować działanie: określić jego cel, odbiorców, sposób realizacji i podział zadań.
Świetnie sprawdzają się również projekty międzyklasowe. Starsi uczniowie mogą przygotować zajęcia lub wydarzenie dla młodszych, uczniowie mogą wspólnie stworzyć szkolną kampanię dotyczącą bezpieczeństwa albo zaprojektować działania poprawiające atmosferę w szkole.
Ostatni element priorytetu dotyczy odpowiedzialności za bezpieczeństwo własne i innych. To obszar, który powinien być obecny nie tylko na lekcjach, ale również w codziennym funkcjonowaniu szkoły. Uczniowie powinni wiedzieć, jak reagować w sytuacjach zagrożenia, gdzie szukać pomocy, jak powiadomić odpowiednie osoby, jak zachować się podczas ewakuacji i jak zadbać o bezpieczeństwo innych. W klasach IV–VIII szkoły podstawowej od roku szkolnego 2026/2027 co najmniej jedna godzina zajęć z wychowawcą w miesiącu ma być przeznaczona na rozwijanie umiejętności dotyczących bezpiecznego zachowania w sytuacjach zagrożeń występujących w czasie pokoju i wojny.
Warto wykorzystać ten czas praktycznie: poprzez ćwiczenia, scenki, symulacje sytuacji problemowych, analizę przypadków czy współpracę ze służbami. Sama wiedza o tym, co należy zrobić, nie zawsze wystarcza. Potrzebne jest również przećwiczenie właściwej reakcji.
Dobrym rozwiązaniem jest potraktowanie priorytetu jako obszaru całorocznej pracy szkoły, a nie kolejnego punktu do wpisania do planu nadzoru. Na początku roku warto przeanalizować, co szkoła już robi i gdzie istnieją luki.
Można przyjąć cztery podstawowe obszary:
Patriotyzm – historia lokalna, tradycje, dziedzictwo, odpowiedzialność za wspólne dobro.
Obywatelskość – samorządność, konsultacje, debaty, podejmowanie decyzji, projekty społeczne.
Prospołeczność – wolontariat, pomoc innym, integracja, współpraca i działania na rzecz lokalnej społeczności.
Bezpieczeństwo – reagowanie w sytuacjach zagrożenia, pierwsza pomoc, zasady bezpieczeństwa, odpowiedzialność za siebie i innych.
Do każdego obszaru można zaplanować kilka konkretnych działań, wskazać osoby odpowiedzialne oraz określić, po czym szkoła pozna, że działanie przyniosło efekt. Najważniejsze jest jednak to, aby nie tworzyć kolejnego rozbudowanego programu. Odporność społeczna buduje się przede wszystkim przez codzienne doświadczenia: wspólną pracę, rozwiązywanie konfliktów, podejmowanie decyzji, pomaganie innym, odpowiedzialność za własne zachowanie i reagowanie na problemy.
Podsumujmy: szkoła odporna społecznie to nie szkoła, w której uczniowie znają wszystkie możliwe zagrożenia. To szkoła, w której uczniowie wiedzą, jak działać, kiedy pojawia się problem – potrafią współpracować, szukać pomocy, oceniać sytuację, podejmować odpowiedzialne decyzje i troszczyć się nie tylko o siebie, ale również o innych. Właśnie dlatego realizacja tego priorytetu może stać się okazją do bardzo praktycznej zmiany codziennego życia szkoły.
